Në San Demetrio Corone (Shën Mitri në arbërisht), një katund arbëresh në Kalabri, Pashka është shumë më tepër se një festë fetare: është një përvojë që bashkon besimin, historinë dhe kulturën. Çdo gjest, çdo rit, çdo fjalë duket sikur qëndron pezull në kohë, si një urë që lidh të kaluarën me të tashmen. Komuniteti e gjen veten në rrënjët e veta, mes këngëve të lashta, riteve shekullore dhe simboleve që flasin drejtpërdrejt në zemër.
Festimet ndjekin ritin bizantin, ndryshe nga ai latin që karakterizon pjesën tjetër të Italisë. Kishat mbushen me ikona dhe aromë temjani, ndërsa këngët në gjuhën arbëreshe jehojnë nëpër navata, duke përfshirë besimtarët dhe vizitorët në një atmosferë që prek të gjitha shqisat.
Java e Madhe: reflektim dhe përqendrim shpirtëror
Të hënën, të martën dhe të mërkurën e Javës së Madhe, besimtarët marrin pjesë në liturgjitë e të Parashenjtëruarve, momente të qeta dhe meditative të shoqëruara me leximin e pjesëve ungjillore. Të ulesh në kishë gjatë këtyre ditëve do të thotë të përfshihesh nga ritmi i ngadaltë dhe solemn i lutjeve, duke u përgatitur shpirtërisht për Mundimet e Krishtit.
E Enjtja e Madhe: larja e këmbëve dhe mëngjesorja e Mundimeve
E Enjtja e Madhe është një nga ditët më mbresëlënëse. Dymbëdhjetë burra të fshatit, të veshur si apostujt, marrin pjesë në ritin e larjes së këmbëve, duke kujtuar përulësinë e Jezusit. Në fund, papàs-i (prifti) i dorëzon secilit kulaçin e bekuar të Pashkës, simbol i ndarjes dhe unitetit të komunitetit.
Pasdite, mëngjesorja e Mundimeve shoqëron besimtarët në momentet më dramatike të jetës së Krishtit. Papàs-i lexon dymbëdhjetë Ungjijtë e Mundimeve dhe heshtja që mbulon kishën bëhet pothuajse e pabesueshme: çdo fjalë tingëllon si jehonë dhimbjeje dhe përkushtimi.
E Premtja e Madhe: Mundim, zi dhe solemnitet
E Premtja e Madhe është kulmi i Javës së Madhe. Në mëngjes, gjatë mëngjesores së vdekjes së Krishtit, besimtarët këndojnë himne mortore dhe përjetojnë një ndjenjë të thellë zie. Procesioni me epitafin, pëlhurën e shenjtë që përfaqëson Krishtin e vdekur, krijon një atmosferë tepër prekëse.
Pasdite, komuniteti zbukuron arkivolin dhe në mbrëmje zhvillohet Udha e Kryqit.
Këngët arbëreshe ndërthuren me ritmin e trokeve, duke krijuar një atmosferë intensive dhe emocionuese. Të ecësh pranë besimtarëve do të thotë të jetosh një funeral simbolik, prekës dhe thellësisht të ndjerë nga të gjithë.
E Shtuna e Madhe: gëzimi i Ringjalljes
E Shtuna e Madhe feston fitoren e Krishtit mbi vdekjen. Gjatë mëngjesores së së Shtunës së Madhe, besimtarët këndojnë himne gëzimi dhe shprese, ndërsa atmosfera transformohet nga zia në festën e jetës.
Natën mes së shtunës dhe të dielës zhvillohet tradita e “ujit të heshtur”. Besimtarët, në heshtje, shkojnë te Burimi i Murgjve pranë Kolegjit të Shën Adrianit për të marrë ujë, simbol i ringjalljes dhe pastrimit shpirtëror. Më pas drejtohen drejt Kishës së Shën Dhimitër Megalomartirit, ku ndizet zjarri i Pashkës, Querradonulla.
Zjarri simbolizon dritën e Krishtit të ringjallur dhe, para Meshës së agimit, papàs-i e bekon atë, duke u lejuar besimtarëve të marrin pak hi si shenjë të prekshme të pastrimit dhe rilindjes.
Mesha e agimit është një nga momentet më mbresëlënëse: papàs-i zhvillon një dialog simbolik me djallin, i personifikuar nga një besimtar. Me kryqin në dorë ai troket tri herë në dyert e kishës duke bërtitur: “HAPNI DYERT!”. Nga brenda djalli pyet: “Kush troket?” dhe, pas trokitjes së tretë, duke njohur Krishtin e ringjallur, hap dyert. Një rit i fuqishëm, teatral dhe plot kuptim, që mahnit çdo spektator.
Traditë, rrënjë dhe identitet
Familjet përgatisin gatime tipike të Pashkës dhe ndajnë vaktin së bashku, duke mbajtur gjallë zakone të trashëguara brez pas brezi. Gjuha arbëreshe, ende e folur nga shumë banorë, shoqëron këngët dhe lutjet, duke e bërë çdo gjest autentik dhe intim. Këtu tradita nuk është vetëm kujtesë: është jetë e jetuar, e ndarë dhe e përjetuar bashkë.
