Pashka arbëreshe në Shën Mitër: besim, traditë dhe emocion
Në San Demetrio Corone (Shën Mitri në arbërisht), një katund arbëresh në Kalabri, Pashka është shumë më tepër se një festë fetare: është një përvojë që bashkon besimin, historinë dhe kulturën. Çdo gjest, çdo rit, çdo fjalë duket sikur qëndron pezull në kohë, si një urë që lidh të kaluarën me të tashmen. Komuniteti e gjen veten në rrënjët e veta, mes këngëve të lashta, riteve shekullore dhe simboleve që flasin drejtpërdrejt në zemër. Festimet ndjekin ritin bizantin, ndryshe nga ai latin që karakterizon pjesën tjetër të Italisë. Kishat mbushen me ikona dhe aromë temjani, ndërsa këngët në gjuhën arbëreshe jehojnë nëpër navata, duke përfshirë besimtarët dhe vizitorët në një atmosferë që prek të gjitha shqisat. Java e Madhe: reflektim dhe përqendrim shpirtëror Të hënën, të martën dhe të mërkurën e Javës së Madhe, besimtarët marrin pjesë në liturgjitë e të Parashenjtëruarve, momente të qeta dhe meditative të shoqëruara me leximin e pjesëve ungjillore. Të ulesh në kishë gjatë këtyre ditëve do të thotë të përfshihesh nga ritmi i ngadaltë dhe solemn i lutjeve, duke u përgatitur shpirtërisht për Mundimet e Krishtit. E Enjtja e Madhe: larja e këmbëve dhe mëngjesorja e Mundimeve E Enjtja e Madhe është një nga ditët më mbresëlënëse. Dymbëdhjetë burra të fshatit, të veshur si apostujt, marrin pjesë në ritin e larjes së këmbëve, duke kujtuar përulësinë e Jezusit. Në fund, papàs-i (prifti) i dorëzon secilit kulaçin e bekuar të Pashkës, simbol i ndarjes dhe unitetit të komunitetit. Pasdite, mëngjesorja e Mundimeve shoqëron besimtarët në momentet më dramatike të jetës së Krishtit. Papàs-i lexon dymbëdhjetë Ungjijtë e Mundimeve dhe heshtja që mbulon kishën bëhet pothuajse e pabesueshme: çdo fjalë tingëllon si jehonë dhimbjeje dhe përkushtimi. E Premtja e Madhe: Mundim, zi dhe solemnitet E Premtja e Madhe është kulmi i Javës së Madhe. Në mëngjes, gjatë mëngjesores së vdekjes së Krishtit, besimtarët këndojnë himne mortore dhe përjetojnë një ndjenjë të thellë zie. Procesioni me epitafin, pëlhurën e shenjtë që përfaqëson Krishtin e vdekur, krijon një atmosferë tepër prekëse. Pasdite, komuniteti zbukuron arkivolin dhe në mbrëmje zhvillohet Udha e Kryqit. Këngët arbëreshe ndërthuren me ritmin e trokeve, duke krijuar një atmosferë intensive dhe emocionuese. Të ecësh pranë besimtarëve do të thotë të jetosh një funeral simbolik, prekës dhe thellësisht të ndjerë nga të gjithë. E Shtuna e Madhe: gëzimi i Ringjalljes E Shtuna e Madhe feston fitoren e Krishtit mbi vdekjen. Gjatë mëngjesores së së Shtunës së Madhe, besimtarët këndojnë himne gëzimi dhe shprese, ndërsa atmosfera transformohet nga zia në festën e jetës. Natën mes së shtunës dhe të dielës zhvillohet tradita e “ujit të heshtur”. Besimtarët, në heshtje, shkojnë te Burimi i Murgjve pranë Kolegjit të Shën Adrianit për të marrë ujë, simbol i ringjalljes dhe pastrimit shpirtëror. Më pas drejtohen drejt Kishës së Shën Dhimitër Megalomartirit, ku ndizet zjarri i Pashkës, Querradonulla. Zjarri simbolizon dritën e Krishtit të ringjallur dhe, para Meshës së agimit, papàs-i e bekon atë, duke u lejuar besimtarëve të marrin pak hi si shenjë të prekshme të pastrimit dhe rilindjes. Mesha e agimit është një nga momentet më mbresëlënëse: papàs-i zhvillon një dialog simbolik me djallin, i personifikuar nga një besimtar. Me kryqin në dorë ai troket tri herë në dyert e kishës duke bërtitur: “HAPNI DYERT!”. Nga brenda djalli pyet: “Kush troket?” dhe, pas trokitjes së tretë, duke njohur Krishtin e ringjallur, hap dyert. Një rit i fuqishëm, teatral dhe plot kuptim, që mahnit çdo spektator. Traditë, rrënjë dhe identitet Familjet përgatisin gatime tipike të Pashkës dhe ndajnë vaktin së bashku, duke mbajtur gjallë zakone të trashëguara brez pas brezi. Gjuha arbëreshe, ende e folur nga shumë banorë, shoqëron këngët dhe lutjet, duke e bërë çdo gjest autentik dhe intim. Këtu tradita nuk është vetëm kujtesë: është jetë e jetuar, e ndarë dhe e përjetuar bashkë.
Made in Arbëria takon Prishtinën
Në zemrën pulsuese të Prishtinës, kryeqytetit të Kosovës, u prezantua për herë të parë projekti Made in Arbëria. “Është një urë mes trashëgimisë kulturore të arbëreshëve dhe brezave të rinj, mes kujtesës dhe inovacionit, mes territorit dhe vizionit global”, tha Geri Ballo, ideatorja e projektit dhe njohëse e thellë e komuniteteve arbëreshe, përpara një audience profesionistësh të ardhur nga vende të ndryshme për të marrë pjesë në Kosovo Project Management Conference, organizuar nga PMable. Një projekt që flet për rrënjët dhe të ardhmen Brenda një dite që kishte në qendër inovacionin, rininë dhe vizionin, projekti Made in Arbëria la gjurmë, duke sjellë jo vetëm përmbajtje konkrete, por edhe emocion, histori dhe identitet. Me fjalë të thjeshta por të fuqishme, Geri Ballo e shoqëroi publikun në një udhëtim që nis nga fshatrat e vegjël të komuniteteve arbëreshe në Itali, ruajtëse të arbërishtes dhe të traditave shekullore, dhe arrin deri në ditët e sotme, në një reflektim mbi mënyrën se si kultura mund të bëhet motor zhvillimi. Ballo theksoi se si është e mundur, përmes Made in Arbëria, të transformohet një identitet historik në një mundësi konkrete për vlerësim ekonomik dhe shoqëror, duke përfshirë të rinj, biznese lokale, artizanë, artistë dhe studiues. Publiku dëgjoi me vëmendje dhe pjesëmarrje, duke mbajtur shënime, buzëqeshur dhe bërë pyetje. U ndje qartë se Made in Arbëria kishte prekur thellë të pranishmit: një projekt i thjeshtë, por i fuqishëm, i aftë të bashkojë botë të ndryshme. Një vizion i përbashkët: territor, kulturë, lidership Konferenca e Prishtinës ishte shumë më tepër sesa një event teknik. Ishte një moment njerëzor, një mundësi për të krijuar lidhje të vërteta. Prezantimi i Geri Ballos u dallua sepse solli në skenë diçka që shpesh mungon në konferenca: shpirtin. Jo vetëm numra dhe procese, por njerëz, fytyra dhe histori, me një vizion të qartë: të vlerësojmë atë që na bën unikë për të ndërtuar një të ardhme të përbashkët. Në një botë ku inovacioni shpesh tregohet me terma të ftohtë, Made in Arbëria na kujton se të inovosh mund të nënkuptojë edhe respektimin e së kaluarës, rizbulimin e autenticitetit, përfshirjen e komuniteteve dhe, mbi të gjitha, besimin tek të rinjtë.
CNN shqiptare vlerëson projektin tonë
Ruajtja e trashëgimisë kulturore mund të hyjë në një epokë të re, ku traditat e lashta takojnë inovacionin modern për të krijuar komunitete të qëndrueshme për të ardhmen. Ky transformim u prezantua në një intervistë për A2 CNN nga Geri Ballo, e cila prezantoi Made in Arbëria, një iniciativë që po ripërcakton mënyrën se si komunitetet e diasporës lidhen, ruajnë identitetin e tyre dhe ndërtojnë prosperitet ekonomik përtej kufijve. Vizioni pas Made in Arbëria Projekti “Made in Arbëria” përfaqëson shumë më tepër sesa përpjekjet tradicionale për ruajtjen kulturore. Vizioni i Ballos fokusohet në krijimin e një rrjeti të gjallë dhe aktiv që fuqizon komunitetet arbëreshe përmes zhvillimit të qëndrueshëm, bashkëpunimit ndërkufitar dhe fuqizimit ekonomik. Në vend që traditat të ruhen thjesht si pjesë muzeale, kjo iniciativë e shndërron trashëgiminë kulturore në një forcë dinamike për ndërtimin e komunitetit dhe rritjen ekonomike. Platforma “Made in Arbëria” lind për të lidhur komunitetin arbëresh dhe të gjithë ata që dëshirojnë të zbulojnë dhe vlerësojnë trashëgiminë e tij. Projekti synon në mënyrë specifike të krijojë ura midis dy komuniteteve shqiptare në Itali: arbëreshëve historikë që mbërritën shekuj më parë pas pushtimit osman dhe valës së re të emigrantëve shqiptarë që janë vendosur në Itali në dekadat e fundit. Një lëvizje e udhëhequr nga komuniteti Ajo që e dallon “Made in Arbëria” është theksi mbi ndërtimin e komunitetit dhe pjesëmarrjen gjithëpërfshirëse. Ballo e imagjinon projektin jo thjesht si një platformë, por si një lëvizje që ruan, feston dhe promovon trashëgiminë arbëreshe përmes përfshirjes aktive dhe jo konsumit pasiv. Iniciativa mbështet krijimin e vendeve të punës për artizanët lokalë, ndërsa lidh komunitete në disa kontinente, përfshirë komunitetet arbëreshe të vendosura në Amerikën e Veriut, Amerikën e Jugut dhe Australi. Projekti ofron mundësi e-commerce për të hapur ndaj botës dhe për të shitur produktet e komuniteteve arbëreshe, por shkon përtej aspektit thjesht tregtar. Gjatë prezantimit të saj, Ballo theksoi se shumë nga komunitetet arbëreshe përbëhen nga sipërmarrës të rinj që zgjedhin të qëndrojnë në territoret e tyre, duke krijuar mundësitë e veta të punësimit dhe bizneset e vogla. Ruajtja kulturore përmes inovacionit Arbëreshët përfaqësojnë një nga dymbëdhjetë minoritetet gjuhësore të njohura zyrtarisht në Itali, duke ruajtur dialektin e tyre shqiptar, traditat katolike bizantine dhe praktikat kulturore për afro 600 vjet. Historia e tyre e qëndresës kulturore ofron mësime të vlefshme për komunitetet minoritare në mbarë botën që përballen me sfida të ngjashme në ruajtjen e gjuhës dhe vazhdimësisë kulturore. Profesori Francesco Altimari, president i Fondacionit Universitar Unical “F. Solano”, nënvizon rëndësinë kritike të kësaj pune: “I destini della nostra comunità e quelli di altre minoranze linguistiche ‘interne’, ancora prive di adeguate tutele, sono veramente in pericolo: questi testimoni silenziosi della storia nazionale italiana rischiano non solo di estinguersi, ma anche di perdere uno straordinario patrimonio culturale di cui sono custodi”. Ndërtimi i urave midis brezave Rruga personale e Geri Ballos mishëron misionin e projektit. Duke qenë se emigroi nga Shqipëria në Itali në moshën 10-vjeçare, ajo kupton si sfidat me të cilat përballen emigrantët e rinj shqiptarë, ashtu edhe rëndësinë e lidhjes me komunitetet arbëreshe të konsoliduara. Puna e saj përfshin lehtësimin e marrëveshjeve pensionale për emigrantët shqiptarë dhe shërben si urë lidhëse midis komuniteteve të ndryshme shqiptare në Itali. Projekti “Made in Arbëria” i adreson këto nevoja duke krijuar rrjete që forcojnë lidhjet, duke ruajtur njëkohësisht identitetet kulturore të dallueshme. Iniciativa pranon se ruajtja kulturore kërkon pjesëmarrje aktive dhe mjete moderne për të mbetur e rëndësishme dhe domethënëse për brezat e rinj. Fuqizimi ekonomik përmes trashëgimisë Përtej ruajtjes kulturore, projekti thekson zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm brenda komuniteteve arbëreshe. Duke mbështetur artizanët lokalë dhe duke krijuar mundësi për bashkëpunim ndërkufitar, “Made in Arbëria” demonstron se si trashëgimia kulturore mund të bëhet motor për rritjen ekonomike dhe fuqizimin e komunitetit. Kjo qasje përputhet me tendencat më të gjera në turizmin kulturor dhe zhvillimin ekonomik të bazuar në trashëgimi, ku komunitetet përdorin pasuritë e tyre kulturore unike për të krijuar mënyra të qëndrueshme jetese duke ruajtur traditat. Fokusi i projektit në krijimin e vendeve të punës dhe mbështetjen e artizanëve siguron që përpjekjet për ruajtjen kulturore të kontribuojnë drejtpërdrejt në mirëqenien e komunitetit. E ardhmja e lëvizjeve kulturore Siç theksoi Ballo gjatë prezantimit të saj, “Made in Arbëria” synon të bëhet më shumë sesa një projekt: synon të krijojë një lëvizje ku të tjerët mund të bashkohen dhe të kontribuojnë. Kjo qasje bashkëpunuese pranon se ruajtja e suksesshme kulturore kërkon pjesëmarrje të gjerë dhe perspektiva të ndryshme për të mbetur e gjallë dhe relevante. Lançimi i faqes së internetit të projektit përfaqëson vetëm fillimin e kësaj sipërmarrjeje ambicioze. Duke ftuar pjesëmarrjen e individëve dhe komuniteteve nga e gjithë bota, “Made in Arbëria” pozicionohet si model për mënyrën se si komunitetet e diasporës mund të përdorin teknologjinë moderne dhe qasjet inovative për të ruajtur trashëgiminë e tyre kulturore duke ndërtuar komunitete të lidhura dhe të begata. Suksesi i iniciativave si “Made in Arbëria” dëshmon se ruajtja kulturore dhe zhvillimi ekonomik nuk duhet të jenë forca kundërshtare. Përkundrazi, kur integrohen me kujdes, ato mund të krijojnë sinergji të fuqishme që përfitojnë komunitetet dhe sigurojnë që traditat e çmuara kulturore të vazhdojnë të lulëzojnë për brezat e ardhshëm.
Pse kultura arbëreshe është ende e rëndësishme në vitin 2025
Në vitin 2025, në një botë gjithnjë e më të globalizuar dhe digjitale, kultura arbëreshe vazhdon të përfaqësojë një thesar të çmuar të identitetit, traditës dhe qëndresës. Komunitetet arbëreshe, pasardhëse të shqiptarëve që mbërritën në Itali midis shekujve XV dhe XVI, si edhe përmes migrimeve të mëvonshme, kanë ditur të ruajnë ndër shekuj një pjesë themelore të trashëgimisë së tyre gjuhësore, historike dhe shpirtërore. Megjithatë, në një epokë ku uniformizimi kulturor po përparon me shpejtësi, mbajtja gjallë e këtij identiteti bëhet një sfidë thelbësore. Portali Made in Arbëria lind pikërisht me këtë qëllim: të vlerësojë rrënjët arbëreshe, të promovojë produktet e lidhura me traditat italo-shqiptare që jetojnë në këto fshatra dhe të tregojë historitë e një populli që edhe pse i integruar në modernitet, vazhdon të ruajë një shpirt të lashtë. Origjina e kulturës arbëreshe Për të kuptuar pse kultura arbëreshe është ende kaq e rëndësishme, është e nevojshme të kujtojmë origjinën e saj. Arbëreshët mbërritën në Itali për t’i shpëtuar pushtimit osman, duke u vendosur në zona të gjera të Italisë së Jugut. Ata sollën me vete gjuhën e lashtë shqipe (arbërishten), historinë e bëmave heroike të Gjergj Kastriotit – të quajtur Skënderbe – kostumet tradicionale, vallet, këngët dhe një ndjenjë të thellë të përkatësisë komunitare. Ky identitet ka mbijetuar për më shumë se pesë shekuj falë një ekuilibri delikat midis integrimit dhe ruajtjes. Familjet arbëreshe, përmes transmetimit gojor dhe më pas edhe atij të shkruar, fesë kristiano-bizantine dhe festave popullore, kanë përcjellë vlera dhe njohuri që sot përfaqësojnë një trashëgimi kulturore unike në Evropë. Tradita dhe moderniteti: një ekuilibër i domosdoshëm Në vitin 2025, kultura arbëreshe ndodhet përballë një sfide vendimtare: si të ruhen traditat pa hequr dorë nga përparimi. Brezat e rinj, të tërhequr nga mundësitë e punës në qytetet e mëdha dhe nga bota digjitale, rrezikojnë të humbasin lidhjen me origjinën e tyre. Megjithatë, teknologjia digjitale mund të bëhet gjithashtu një mjet i çmuar për vlerësimin e kulturës. Projekte si Made in Arbëria tregojnë se si teknologjia mund të përdoret për të promovuar kujtesën kolektive. Përmes rrëfimeve, videove, fotografive dhe produkteve tipike, faqja tregon historinë dhe bukurinë e një kulture që vazhdon të evoluojë, duke mbajtur gjallë simbolet dhe rrënjët e saj. Gjuha arbëreshe: një urë midis së kaluarës dhe së ardhmes Një nga elementet më dalluese të kulturës arbëreshe është gjuha. Fatkeqësisht, sot ajo konsiderohet një gjuhë në rrezik, e folur vetëm nga një pjesë e vogël e popullsisë. Megjithatë, ajo përfaqëson një dëshmi me vlerë të paçmuar historike dhe kulturore. Në vitet e fundit kanë lindur projekte të ndryshme arsimore dhe kulturore që synojnë mbrojtjen e saj, ndër të cilat kurse gjuhe në shkollat lokale dhe iniciativa online për të favorizuar mësimin. Promovimi i gjuhës do të thotë gjithashtu forcim i ndjenjës së identitetit dhe përkatësisë, veçanërisht mes të rinjve arbëreshë të shpërndarë nëpër botë. Trashëgimia artistike dhe gastronomike arbëreshe Kultura arbëreshe nuk kufizohet vetëm te gjuha apo feja: ajo jeton edhe përmes artit, artizanatit dhe gastronomisë. Kostumet tradicionale, me qëndisjet e tyre në ar dhe ngjyrat e gjalla, tregojnë një histori elegance dhe kujdesi për momentet e ndryshme të jetës shoqërore. Qeramikat, bizhuteritë në filigran dhe tekstilet e punuara me dorë dëshmojnë një mjeshtëri artizanale të transmetuar brez pas brezi. Edhe kuzhina arbëreshe është një element themelor identitar. Gatime si bukë me gjizë, grurë i zier apo shtridhëlat janë një himn për thjeshtësinë dhe autenticitetin. Në portalin Made in Arbëria, është e mundur të zbulohen dhe të blihen shumë produkte tipike, duke mbështetur prodhuesit e vegjël lokalë dhe duke kontribuar në mbijetesën e një ekonomie të rrënjosur në traditë. Eventet kulturore dhe turizmi identitar Në vitet e fundit, gjithnjë e më shumë turistë italianë dhe të huaj janë treguar të interesuar të zbulojnë kulturën arbëreshe përmes përvojave në vend. Festivalet muzikore, rikrijimet historike, ceremonitë fetare dhe panairet artizanale ofrojnë një zhytje të plotë në jetën e komuniteteve arbëreshe. Këto evente nuk janë vetëm një moment feste, por edhe një mënyrë për të ruajtur dhe përcjellë traditat te brezat e rinj. Paralelisht, iniciativat e turizmit të qëndrueshëm dhe kulturor të promovuara nga realitete si Made in Arbëria po kontribuojnë në njohjen e bukurisë së trojeve arbëreshe në botë. Pse kultura arbëreshe ka ende rëndësi sot Në vitin 2025, shoqëria globale ka nevojë të rizbulojë rrënjët e saj për të ruajtur një ekuilibër midis përparimit dhe identitetit. Kultura arbëreshe na mëson vlerën e kujtesës, komunitetit dhe respektit për diversitetin. Ajo është një dëshmi e gjallë e mënyrës se si kulturat mund të mbijetojnë dhe të lulëzojnë, edhe larg tokës së origjinës, falë dashurisë dhe përkushtimit të njerëzve. Të mbështesësh kulturën arbëreshe do të thotë të mbrosh diversitetin kulturor të Evropës, të promovosh turizmin e qëndrueshëm dhe t’u japësh vlerë territoreve rurale dhe malore që ruajnë kujtesën e saj. Projekte si Made in Arbëria përfaqësojnë sot një pikë referimi për këdo që dëshiron të njohë, vlerësojë dhe transmetojë këtë trashëgimi të jashtëzakonshme. Kultura arbëreshe është shumë më tepër sesa një traditë: ajo është një mënyrë jetese, një trashëgimi shpirtërore që vazhdon të bashkojë njerëzit përmes gjuhës, muzikës, ushqimit dhe kujtesës kolektive. Në vitin 2025, ajo mbetet një burim frymëzimi për ata që besojnë në vlerën e rrënjëve dhe në forcën e identiteteve lokale. Përmes platformave si Made in Arbëria, ne mund të kontribuojmë për ta mbajtur gjallë këtë kulturë, për të mbështetur artizanët dhe prodhuesit lokalë, dhe për të garantuar që zëri i Arbëreshëve të vazhdojë të jehojë fuqishëm edhe në brezat e ardhshëm.
Prezantohet në Selinë e Shtypit të Huaj në Romë “Made in Arbëria”: projekt që bashkon kulturën, digjitalin dhe prodhimet lokale
Në Romë, përpara gazetarëve të Shtypit të Huaj, u prezantua Made in Arbëria, një projekt i promovuar nga Obiettivo Remain për valorizimin e komuniteteve arbëreshe dhe zonave të brendshme, duke sjellë në vëmendjen ndërkombëtare vlerën kulturore, prodhuese dhe ekonomike të territoreve arbëreshe, si shprehje e një historie të lashtë dhe një pranie ende të gjallë në trashëgiminë italiane. Nisma synon të sjellë në vëmendjen kombëtare dhe ndërkombëtare jo vetëm veçoritë e komuniteteve të minoritetit gjuhësor historik arbëresh, por edhe nevojën për të ndërtuar mundësi të reja për territore të brishta nga ana demografike dhe ekonomike. Bëhet fjalë, në pjesën më të madhe, për qendra të vogla, të përfshira në dinamikat tipike të zonave të brendshme: shpopullim, plakje e popullsisë, reduktim i shërbimeve dhe vështirësi në aksesin në tregje. Sipas një hulumtimi të Obiettivo Remain, nga viti 2010 deri në 2025 komunat arbëreshe kanë kaluar nga rreth 93.500 në 76.680 banorë, me një humbje totale prej rreth -20% të popullsisë. Rënia është veçanërisht e theksuar në qendrat e vogla të brendshme, sidomos në Kalabri, e cila vetëm ajo regjistron mbi 11.000 banorë më pak. Në disa komuna tkurrja tejkalon 20–30%, me kulme mbi 40%. Bëhet fjalë për një rënie demografike strukturore që rrezikon qëndrueshmërinë sociale dhe kulturore të komuniteteve arbëreshe, përfshirë edhe gjuhën. Në këtë kuadër, Made in Arbëria zgjedh të punojë mbi një trashëgimi kulturore që shtrihet në disa rajone të Italisë së Jugut dhe jeton në një konstelacion komunitetesh historike të shpërndara në Abruzzo, Molise, Campania, Basilicata, Puglia, Calabria dhe Sicilia. Sfida e projektit është të zhvillojë një ekosistem lidhjeje mes komuniteteve, prodhuesve, artizanëve, mikpritjes së shpërndarë dhe tregjeve të reja, edhe përmes mjeteve bashkëkohore si e-commerce dhe komunikimi digjital. Këtu përfshihet edhe madeinarberia.shop, i menduar si një hapësirë vizibiliteti dhe tregtimi për produktet e rrjetit, shpesh pa një hapësirë të vetën digjitale tregtare. Prezantimi u pasua nga një darkë arbëreshe e realizuar me produktet e kompanive të përfshira në projekt. Një moment bashkëndarjeje dhe rrëfimi – i krijuar nga një ikonë e kuzhinës kalabro-arbëreshe, Lucia Martino – që e ktheu në përvojë konkrete vlerën e një trashëgimie jomateriale që kalon përmes shijeve, dijeve dhe traditave. “Made in Arbëria lind nga dëshira për të pohuar qartë se ekziston një Itali e pasur me trashëgimi, aftësi, marrëdhënie dhe kapacitete prodhuese që meriton vëmendje të plotë”, deklaroi Geri Ballo, presidente e Obiettivo Remain dhe ideatore e projektit. “Sot flasim për komuna të vogla që ruajnë një pjesë të çmuar të pluralitetit kulturor italian. T’i vlerësosh ato do të thotë të investosh në një vizion zhvillimi që vendos në qendër territoret, njerëzit dhe cilësinë e prodhimeve, duke ndërtuar lidhje të reja mes rrënjëve të thella dhe mjeteve bashkëkohore”. “Sot mbështetja e këtyre territoreve do të thotë edhe t’i përgjigjemi një brishtësie të qartë demografike”, vijoi Ballo. “Për këtë arsye duam të kontribuojmë në një model ku kultura, ndërmarrja sociale, zinxhirët lokalë dhe inovacioni digjital nuk janë botë të ndara, por pjesë të së njëjtës vizion: të transformojmë trashëgiminë dhe identitetin në mundësi, punë dhe të ardhme”. Me këtë nismë, Obiettivo Remain vendos në qendër një propozim që i drejtohet Italisë, institucioneve të tij dhe komunave të vogla italiane, duke aktivizuar vlerën strategjike të zonave të brendshme si hapësira ku mund të konsolidohen përvoja të avancuara të kohezionit, inovacionit social, ekonomisë territoriale dhe protagonizmit të komuniteteve.
Geri Ballo prezanton “Made in Arbëria” në Samitin IV të Diasporës në Tiranë
Nga data 13 deri më 15 prill u zhvillua në Tiranë Samiti IV i Diasporës Shqiptare. Ndër protagonistet e edicionit 2026 ishte edhe presidentja e Obiettivo Remain, ndërmarrja sociale që ka lançuar projektin “Made in Arbëria”, Geri Ballo, e cila solli në qendër të diskutimit vlerën e kulturës arbëreshe dhe rolin strategjik të komuniteteve italo-shqiptare. Gjatë samitit, Geri Ballo prezantoi Made in Arbëria, duke ilustruar shtyllat kryesore të projektit. Presidentja u ndal veçanërisht te rëndësia e ruajtjes jo vetëm të traditave, por mbi të gjitha të gjuhës arbëreshe, e konsideruar si një element themelor identitar dhe një pikë kyçe e nismës. Përkrah dimensionit kulturor, u theksua edhe zhvillimi në rritje i platformës e-commerce Made in Arbëria, e cila po regjistron rezultate pozitive, me rritje të shitjeve të produkteve në vende si Italia, Gjermania, Belgjika dhe më gjerë. Një sinjal konkret se si identiteti kulturor mund të shndërrohet në një levë ekonomike dhe një instrument lidhjeje mes diasporës dhe territoreve të origjinës. Një tjetër pikë qendrore e ndërhyrjes ishte tema e shpopullimit të katundeve arbëreshe, një nga sfidat më urgjente për të ardhmen e këtyre komuniteteve, që kërkon strategji konkrete dhe të koordinuara për të garantuar vazhdimësinë e tyre. Debati pati një pjesëmarrje të konsiderueshme të publikut, duke u konfirmuar si një mundësi e rëndësishme për shkëmbim idesh dhe ndërtim rrjeti mes komuniteteve. Gjatë panelit iu drejtua pyetja: “Çfarë duhet të bëjë Shqipëria?”, së cilës Geri Ballo iu përgjigj: “Shqipëria duhet ta bëjë çështjen arbëreshe një pikë strategjike të agjendës dypalëshe me Italinë, duke promovuar një angazhim konkret bilateral, sidomos mbi çështjen e gjuhës dhe duke aktivizuar të gjitha instrumentet e nevojshme për të garantuar vazhdimësinë dhe të ardhmen e komuniteteve arbëreshe.” Paneli “Bota Arbëreshe” konfirmoi interesin e madh të diasporës shqiptare në botë ndaj të ardhmes së komuniteteve arbëreshe. “Jemi të lumtur të krijojmë rrjet”, ishte ndjenja e përbashkët e shprehur në përfundim të takimit. Më poshtë një përmbledhje fotosh nga eventi:
Made in Arbëria: Mbështetja e kulturës përmes udhëtimit
Të udhëtosh nuk do të thotë vetëm të lëvizësh nga një vend në tjetrin; është një mundësi për t’u zhytur në traditat, historinë dhe identitetin lokal. Në zonën e “Arbërisë”, një territor i pasur me trashëgimi arbëreshe në Itali, turizmi mund të bëhet një mjet i vërtetë për mbështetjen e kulturës. Vizitimi i këtyre vendeve do të thotë të marrësh pjesë aktivisht në ruajtjen e zakoneve, traditave dhe mjeshtërive që tregojnë shekuj historie, duke krijuar një lidhje autentike mes vizitorit dhe komunitetit lokal. Rëndësia e përjetimit të eksperiencave autentike Ata që zgjedhin të vizitojnë fshatrat arbëreshe kanë mundësinë të përjetojnë eksperienca autentike, larg turizmit masiv. Pjesëmarrja në festivale kulturore, degustimi i produkteve lokale dhe vizitat në muze etnografikë i lejojnë vizitorët të kuptojnë më mirë kulturën arbëreshe dhe vlerën e saj. Këto eksperienca favorizojnë jo vetëm zhvillimin personal, por edhe mbështetjen e ekonomive lokale, duke nxitur mbrojtjen e traditave të lashta dhe të çmuara. Mbështetja e artizanatit dhe produkteve lokale Një nga mënyrat më konkrete për të mbështetur kulturën gjatë një udhëtimi është vlerësimi i artizanatit lokal. Komunitetet arbëreshe kanë ruajtur ndër vite teknika unike artizanale në përpunimin e drurit, tekstileve, qelqit dhe hekurit të farkëtuar. Blerja e produkteve lokale nuk do të thotë vetëm të mbështesësh ekonominë e territorit, por edhe të vlerësosh aftësinë dhe krijimtarinë e mjeshtërve artizanë. Çdo blerje bëhet një kontribut i vogël për ruajtjen e një trashëgimie kulturore që përndryshe rrezikon të humbasë. Për këtë arsye, Made in Arbëria ka hapur një derë (digjitale) drejt artizanatit arbëresh, duke përfshirë gra dhe burra të përkushtuar në prodhimin e artikujve unikë, tani të disponueshëm për një publik shumë më të gjerë falë teknologjisë. Turizmi i përgjegjshëm dhe ndikimi pozitiv në komunitet Të udhëtosh me vetëdije do të thotë të reduktosh ndikimin mjedisor dhe shoqëror, duke favorizuar zhvillimin e qëndrueshëm të territorit. Zgjedhja e akomodimeve të menaxhuara nga familje lokale, pjesëmarrja në ture të udhëhequra nga ekspertë të zonës dhe respektimi i zakoneve lokale janë gjeste thelbësore për të mbështetur kulturën pa e deformuar atë. Turizmi i përgjegjshëm ndihmon në shpërndarjen e drejtë të përfitimeve ekonomike, duke mbështetur mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe duke krijuar mundësi të reja pune për komunitetet lokale. Zbulimi i historisë dhe traditave arbëreshe “Arbëria” është një mozaik historie, gjuhe dhe traditash që i kanë rrënjët në shekuj. Vizitorët mund të eksplorojnë kisha, muze, vende historike dhe fshatra që ruajnë rrëfime migrimesh, rituale fetare dhe festime komunitare. Pjesëmarrja në këto aktivitete u mundëson njerëzve të kuptojnë se si historia dhe traditat kanë formësuar identitetin e komunitetit dhe si trashëgimia kulturore vazhdon të jetojë falë përfshirjes aktive të komunitetit. Përmes eksperiencave të udhëzuara dhe përmbajtjeve informative të disponueshme në Made in Arbëria, udhëtarët mund të thellojnë njohuritë e tyre mbi gjuhën, muzikën, kuzhinën dhe artet lokale, duke përjetuar një kontakt të drejtpërdrejtë me kulturën arbëreshe.
